Szopienice

Na początku trzeciego tysiąclecia przybliżymy dzieje ziemi u ujścia Brynicy i Rawy (Roździanki) do rzeki Przemszy. Ziemi, która w roku 1178 jako dar króla polskiego Kazimierza Sprawiedliwego dla Mieszka Plą­tonogiego (księcia raciborskiego) weszła w skład księstw śląskich. Wówczas to nasza Mała Ojczyzna była fragmentem kasztelani bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską oraz grodami Bytom, Siewierz i Oświęcim włączona została do księstwa raciborskiego.

Nadal Nasza Ziemia podlegała jurysdykcji kościoła krakowskiego (metropolia krakowska), która nieprze­rwanie trwała aż do 1820 roku, gdy podporządkowano ją biskupom wrocławskim, aby ponownie po 105 latach powrócić w 1925 roku do metropolii krakowskiej.

Związki Naszej Małej Ojczyzny z Królestwem Polskim przerwane zostały w 1348 roku, kiedy to Ka­zimierz Wielki zagrożony przez Krzyżaków zrzekł się praw do Śląska. Próby wykupienia darowanych ziem podejmowane były przez królów polskich i biskupów krakowskich. W XV i XVI wieku powróci­ły do Korony księstwa oświęcimskie i zatorskie (dawna kasztelania oświęcimska) oraz ziemia siewier­ska (kasztelania siewierska).

Rynek

Próby wykupienia ziemi pszczyńskiej w 1524  roku przez Seweryna Bonera, krakowskiego bankiera, udaremnione zostały przez Ferdynanda I Habsburga, króla Czech od 1526 roku. Związki między Mało­polską a Śląskiem nie zostały jednak przerwane, zwłaszcza na pograniczu, o czym najlepiej świadczy fakt, że właścicielami ziemi mysłowickiej od 1536 do 1839 roku są rody małopolskie (krakowskie) Sa­lomonów i Mieroszewskich.

Dopiero podział Śląska w 1742 roku na pruski i austriacki oraz kolejne rozbiory Polski w 1772, 1793 i 1795 uczyniły, że pierwotnie peryferyjne kresy Śląska czeskiego stały się po 1742 roku, a zwłaszcza po kongresie wiedeńskim w 1815 roku, znaczącym miejscem – granicą między trzema zaborcami: Prusami, Rosją i Austrią. Słynny trójkąt trzech cesarzy w Mysłowicach stał się miejscem przepływu towarów i ludzi. Przez zieloną granicę w XIX i pocz. XX wieku wędrowali na Śląsk bezrolni chłopi z Królestwa i Galicji, do rodzącego się na Górnym Śląsku przemysłu, a po uruchomieniu kolei żelaznej w 1840 i 1859 Mysłowice i Szopienice zostały miejscem etapowym polskiej emigracji zarobkowej, do Europy Zachodniej i Ameryki.

Pierwsze ślady osadnictwa w dorzeczu Brynicy i Roździanki (Rawy) odnotowane zostały dopiero w doku­mencie z XIII wieku, wystawionym w Bytomiu w 1299 roku przez księcia bytomskiego Kazimierza, w któ­rym potwierdzono przekazanie wsi Chorzów i Krasny Dąb (dziś Dąb jest dzielnicą Katowic) klasztorowi Bo­żogrobców w Miechowie. Rodowód trzynastowieczny mają zapewne Bogucice, i Załęże oraz interesujące nas wsie Roździeń i Szopienice, potwierdzone w dokumentach dopiero w 1360 roku, kiedy właścicielem wspomnianych wsi został Otton z Pilicy herbu Toporczyk, wojewoda sandomierski, a ziemie należały do Mikołaja II księcia opawsko-raciborskiego, a następnie do jego synów Jana I i Jana II.

W 1424 roku ziemia pszczyńska stała się niezależnym księstwem ustanowionym dla księżnej wdowy Heleny Korybótównej. W roku 1480 wykupione zostało przez Kazimierza II księcia cieszyńskiego, w rę­kach którego przetrwało do 1517 roku, gdy sprzedał je magnatowi węgierskiemu Aleksemu Torzo, a ten w 1525 roku przekazał bratu Janowi. Jan Torzo 22 lutego 1536 roku sprzedał miasto Mysłowice i siedem wsi (w tym Roździeń i Szopienice)  krakowskiemu partycjuszowi Stanisławowi Salomonowi. W 1637 roku – po zawarciu związku małżeńskiego Jadwigi Salomonówny z Krzysztofem Mieroszewskim – ,,państwo mysłowickie” przeszło na własność rodziny Mieroszewskich (w tym wsie Bogucice, Janów). W 1656 roku Krzysztof Mieroszewski nabył na licytacji wsie Roździeń i Szopienice, a w 1678 roku dobra należące do Mieroszewskich przekształcone zostały w ordynację mysłowicką, do której w 1824 roku dołączono zakupioną od Kamieńskich – Dąbrówkę Małą.

Po zmianie właściciela w 1536 roku Ziemia Mysłowicka ożyła gospodarczo. Nad Roździanką (Rawą) w Załężu, Bogucicach i Roździeniu pojawili się ponownie kuźnicy. W tym czasie o większości wsi z pogranicza śląsko-małopolskiego dokumenty mówią, że są opuszczone lub wylud­nione. Informacje powyższe dotyczyły m.in. Brynowa, Ligoty i Janowa. Był to okres wojen husyckich i rozbojów prowadzonych na pograniczu polsko-czeskim przez rycerzy-rabusiów z księstw śląskich i Korony Polskiej. Dokumenty z XVI wieku odnotowują również istnienie folwarków w Roździeniu i Dąbrówce Małej, a w XVII wieku w Szopienicach. Okres gospodarki folwarcznej trwał do połowy XX wieku w Szopienicach, Janowie i Dąbrówce Małej. Po uwłaszczeniu chłopów na pocz. XIX wieku wśród wolnych chłopów (siodłaków, zagrodników i półzagrodników) odnajdujemy protoplastę Kazi­mierza Kutza, który był sołtysem w 1840 roku. Był nim półzagrodnik Józef Kuc.

Browar P. Mokrskiego

W roku 1546 w Roździeniu kuźnik imieniem Szych, brat kuźnika Andrzeja z Kuźnicy Boguckiej, założył kuźnicę nad Roździanką (Rawą) i stawem Żabińcem. Otrzymał wówczas przywileje nadane przez Stani­sława Salomona, m.in. na wieczne dziedzictwo sołectwo z ziemią, łąkami i lasami oraz prawo korzystania z lasów roździeńskich, boguckich, miechowskich i załęskich, w celu założenia mielerzy i wypalania w nich węgla drzewnego dla potrzeb kuźnicy. Kuźnik otrzymał zezwolenie na budowę młyna na Roździan­ce oraz na wypasanie bydła na łąkach ,,państwa mysłowickiego. W zamian za to obowiązany był płacić rocznie 21 czerwonych złotych, dawać trzy wozy żelaza, dwa pługi, po dwie brony i radlice oraz cztery dwumetrowe sztaby żelaza kutego. Z dokumentu nadającego przywileje kuźnikowi Szychowi dowiedzieć się można o granicach Roździenia, sięgającego aż do wsi Milowice. Kolejnym kuźnikiem w Roździeniu był prawdopodobnie ojciec sławnego Walentego Roździeńskiego, Jakub Brusiek z okolic Lublińca, który oże­niwszy się z córką kuźnika roździeńskiego osiadł nad Roździanką i prowadził kuźnię. W 1595 roku wła­ścicielem kuźnicy został sam Walenty Roździeński, który jednak nie pozostał długo w Roździeniu. Próbu­jąc uzyskać prawa szlacheckie i wyzwolić się spod władzy właścicielki dóbr mysłowickich, popadł w kon­flikt z Katarzyną Salomonową. W 1596 roku w Roździeniu pozostały tylko żona i siostry Walentego.

Mistrz kuźniczy Walenty Roździeński wsławił się poematem ,,Officina ferraria abo huta i warstat z kuź­niami szlachetnego dzieła żelaznego”, napisanym po przymusowym opuszczeniu Roździenia. Roździeń­ski podnosi w nim pracę do najwyższej godności, sławi trud prostego kuźnika, wysiłek woli i mięśni. Stworzył nowoczesny i aktualny poemat o pracy. Po Walentym Roździeńskim kuźnikami byli kolejno mi­strzowie Zygmunt i Marcin z Niwki, a w latach 1613-1622 bratanek Walentego – Jan. W początkach XVIII wieku w kuźnicy roździeńskiej pracowali m.in. Szymon Dymasz, Mikołaj Kowal, Staś Kowal, Sebastian Kosytarz, Błyk Kurzak i Bosak Kurzak. W 1656 roku kuźnicę roździeńską szacowano na 1623 talary, a wieś Roździeń na 1127. Kuźnica czynna była do 1830 roku na zakolu Rawy i drogi z Mysłowic do Dąbrówki Małej (obecnie ul. Obrońców Westerplatte).

Podział Śląska w 1742 roku i objęcie Górnego Śląska przez Prusy przyczyniły się do  większego zainte­resowania bogactwami naturalnymi tej ziemi, a zwłaszcza po wyniszczających wojnach napoleońskich. Pierwsza połowa XIX wieku to nowy okres w dziejach rolniczych osad: Roździenia, Szopienic, Janowa i Dąbrówki Małej. Tutaj rodził się i rozwijał przemysł cynkowy i węglowy.

Wraz z przemysłem pojawił się kapitał niemiecki i pruscy właściciele. Wśród nich Franciszek Winckler i je­go następcy Drescher i Valeska von Tiele-Winckler oraz Spadkobiercy Gieschego (Giesches Erben). Powsta­ją m.in. huta cynku „Wilhelmina” (1834) i huta żelaza ,,Dietrich” (1836), kopalnia węgla kamiennego ,,Lo­uisenglück (1838), ,,Guter Traugott” (1838) i ,,Elfriede (1839). Właścicielem ordynacji mysłowickiej był wówczas Aleksander Mieroszewski, który w 1839 roku sprzedał ordynację za 100 tysięcy talarów Marii Winckler. Drugą połowę XIX wieku zdominował nowy właściciel – koncern Giesche Erben, któ­ry uruchomił w Roździeniu i Szopienicach kolejne kopalnie węgla m. in. „Giesche” oraz huty cynku i ołowiu, w tym prażalnie blendy cynkowej i fabrykę kwasu solnego, a w 1883 roku połączył 10 kopalń z rejonu Janowa, Szopienic i Roździenia w jedną kopalnię ,,Giesche (od 1946 KWK „Wieczorek”). W 1899 roku po wykupieniu od hrabiego Tiele-Winckiera obszaru Mysłowice-Zamek utworzono obszar dworski ,,Gieschenwald” oraz rozpoczęto budowę nowych szybów wydobywczych ,,Cramer” (1904) – dzisiaj ,,Puławski i ,,Nikisch (1907) – dzisiaj ,,Poniatowski”. Równolegle z budową nowych hut i kopalń Spółka Giesche budowała osiedla półfabryczne m.in. przy hucie Wilhelmina, w Burowcu, Borkach, a w latach 1907-1908 rozpoczęła budowę dwóch kolonii dla robotników i urzędników swych hut cynku i kopalń węgla kolonii Giszowiec i Nikiszowiec, zaprojektowanych przez kuzynów Jerzego i Emi­la Zillmanów z Charlottenburga koło Berlina oraz szpitala hutniczego w Roździeniu na 110 łóżek z od­działami chirurgicznym, ginekologicznym, wewnętrznym i chorób zakaźnych.

Huta Uthemann

W roku 1877 zbudowano w Roździeniu ośrodek dyspozycyjny do zarządzania licznymi kopalniami, w któ­rym od 1882 do 1887 roku mieściła się Dyrekcja Kopalń i Hut „Giesches Erben”, nim przeniesiono ją do Za­łęża. W Roździeniu pozostała nadal Dyrekcja Hut Cynku. W 1886 roku powstała w Roździeniu pierwsza na Śląsku organizacja spółdzielcza ,,Konsum Śląski Roździeń-Szopienice. Na terenie osady mieściła się centra­la konsumów, magazyny, wytwórnia wody sodowej, rozlewnia piwa i inne przetwórnie m.in. octownia. W 1936 roku ,,Konsumy” posiadały około 51 sklepów w Roździeniu, Szopienicach, Nikiszowcu, Giszowcu i Murckach. Roździeń miał również swój browar czynny na przełomie XIX/XX wieku i należał do P. Mokrskiego. Do 1871 roku katoliccy jak i ewangeliccy mieszkańcy Roździenia, Szopienic i Janowa należeli do parafii w Mysłowicach. Dopie­ro w 1868 roku na granicy Roździenia i Szopienic zbudowano drewniany katolicki kościół, a 1 lipca 1871 roku erygowano katolicką parafię Roździeńską (w 1920 roku zmieniono nazwę na szopienicką). W latach 1885-1887 w jego sąsiedztwie wzniesiono neogotycką świątynię pw. Św. Jadwigi. Kościół poświęcono 10 XI 1887 ro­ku, a konsekrowano 1 V 1902 roku. W 1885 r. nastąpiło formalne zawiązanie ewangelickiej wspólnoty parafialnej, jako filiał Roździeń Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Mysłowicach. Odtąd zbór roździeńsko-szopienicki uczęszczał okazyjnie na nabożeństwa do kościoła Apostołów Piotra i Pawła w Mysłowicach, lub przybywał tu mysłowicki ksiądz, odprawiając nabożeństwa w najmowanej sali, szkole lub sali posiedzeń rady gminy w Roździeniu. W 1888 roku założono cmentarz ewangelicki. 13 marca 1899 roku wbito pierwszą łopatę pod budowę ewangelickiego kościoła Zbawiciela. Budowę neogotyckiego kościoła zakończono w 1901 roku. 6 marca 1901 roku poświęcono nowo wybudowany kościół.

Mimo integracji Roździenia z Szopienicami w końcu XIX wieku, jeszcze na początku XX stulecia zakła­dano w nich oddzielnie organizacje polityczne i związkowe. W latach 1882-1889 działało wspólnie dla Roździenia i Szopienic Katolickie Kasyno, wystawiające w okolicznych miejscowościach liczne sztuki te­atralne. Chór mieszany im. Wyspiańskiego, który powstał w 1910 roku w Szopienicach prowadził również działalność na terenie Roździenia.

W roku 1898 powstało w Roździeniu i Szopienicach gniazdo ,,Sokoła”, w dziesięć lat później Oddział Związku Zawodowego Polskiego, w 1905 roku komórka Polskiej Partii Socjalistycznej.

W listopadzie 1918 roku utworzono wspólną dla Roździenia i Szopienic polską Radę Ludową, a w grudniu reaktywowano gniazdo ,,Sokoła”, kierowane przez doktora Henryka Jarczyka. Mieszkańcy Roź­dzienia i Szopienic licznie brali udział w powstaniach śląskich. Wielu z nich oddało życie w walkach nad Odrą i pod górą św. Anny. Od 2 maja 1921 roku do końca III powstania śląskiego w budynku daw­nej szkoły żeńskiej (dziś VI LO) mieściła się kwatera Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych, a 20 czerwca 1922 roku na moście na Brynicy odbyła się doniosła uroczystość wkroczenia polskich oddzia­łów wojskowych na tereny Górnego Śląska przyznane Polsce.

Od 1930 roku gmina Roździeń i Szopienice posiadała wspólną administrację i wspólnego burmistrza, doktora Andrzeja Michnę. W 1934 roku ustawą Sejmu Śląskiego zmieniono nazwę gminy Roździeń­-Szopienice na gminę Szopienice. W 1939 roku Sejm RP nadał Szopienicom prawa miejskie, które obo­wiązywać miały od 1940 roku. W rzeczywistości wprowadzone były od 1951 roku. W 1955 roku Szo­pienice stały się powiatem miejskim, w skład którego weszły gmina Dąbrówka Mała i Janów Śląski. W roku 1960 powiat miejski Szopienice włączono do Katowic.

Ratusz okupacja

Inkorporacja miasta Szopienice i gmin wchodzących w skład powiatu grodzkiego (Dąbrówki

Małej i Janowa z Nikiszowcem i Giszowcem) sprawiły, że miasto uzyskało nowe tereny pod budownictwo mieszkaniowe. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wzniesiono dla potrzeb Huty Metali Nieżelaznych liczne osiedla mieszkaniowe, m.in. w Dąbrówce Małej (obecnie osiedle ks. prof. Konstantego Michalskiego), w Roździeniu i Burowcu przy dzisiejszej ul gen Józefa Hallera, w Szopienicach na miejscu dawnego dworu (ul. Ratuszowa) oraz dla Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Roździeniu (dawne osiedle Rybki – dziś Morawa). W Giszowcu na fragmentach wyburzonej kolonii mieszkaniowej zbudowano dla górników kopalni węgla kamiennego „Wieczorek: i ,,Staszic” duże osiedle (obecnie administrowane przez Katowicką Spółdzielnię Mieszkanio­wą). Jednocześnie następował proces restrukturyzacji przemysłu cynkowego. Z huty surowcowej cynku, kadmu i ołowiu Huta Szopienice przekształcona została w Hutę przetwórstwa miedzi i mosiądzu. W 1997 roku Huta Metali Nieżelaznych Szopienice wyprodukowała 86 tysięcy ton meta1i i wyrobów z me­ta1i nieżelaznych, z czego 40% stanowił eksport. Wokół dawnych hut surowcowych w Roździeniu stwo­rzono strefę ochronną huty (wyburzono starą zabudowę oraz uniemożliwiono wznoszenie nowej). Do nielicznych należy biurowiec wzniesiony na terenie Bagna (ul. Roździeńska) obecnie jedna z siedzib ING Banku Śląskiego oraz w Roździeniu biurowiec P.B.E. ,,Elbud” (ul. ks. bpa H. Bednorza).

Modernizacji ulegają również Śląskie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego w Szopienicach wykupio­ne przez koncern angielsko-holenderski UNILEVER. Procesowi rewitalizacji poddany został dawny browar w Roździeniu, wykupiony przez firmę ,,Bros”. W latach dziewięćdziesiątych dzielnica Roź­dzień-Szopienice (w tym Dąbrówka Mała, Burowiec, Janów, Nikiszowiec i Giszowiec) przekształca się w centrum magazynowe dla licznych hurtowni oraz w teren lokalizacji marketów (w rejonie al. W. Roździeńskiego). Natomiast stare osiedla przyfabryczne i pierwsza zabudowa głównych ciągów komunikacyjnych (ul. Hallera, Westerplatte, Wiosny Ludów, Morawa, gen. Le Ronda) jakby zastygły w rozwoju. Ich przeważnie dziewiętnastowieczny lub z początków XX wieku kostium z rzadka zakłó­cony został przebudową lub modernizacją w ostatnich latach.

W czerwcu 1992 roku w 70 rocznicę powrotu Górnego Śląska do Macierzy odbyły się w Szopieni­cach uroczystości z udziałem metropolity katowickiego abp. Damiana Zimonia i wojewody katowic­kiego Wojciecha Czecha. Dokonano również ponownego odsłonięcia pomnika na Pl. Powstańców Ś1ą­skich. Pierwszy pomnik ufundowało społeczeństwo Roździenia-Szopienic w 1924 roku. Pomnik Powstańca zburzyli Niemcy w 1942 roku.

Od 1994 roku prowadzi w dzielnicy ożywioną działa1ność Fundacja ,,PRO-EKO Szopienice”, powstała z inicjatywy Szopienickiego Komitetu Obywatelskiego. Jego organem jest miesięcznik ,,Roździeń” wydawany od 1995 roku. Na łamach biuletynu znajdujemy wiele interesujących materiałów związanych z przeszło­ścią i współczesnością dzielnicy. Pierwszym Redaktorem Naczelnym był Stanisław Ochodek (jednocześnie inicjator powołania Rady Jednostki Samorządowej). Z inicjatywy Fundacji doprowadzono m.in. do budowy sieci cie­płowniczej, akcji zasadzenia 10 000 drzew i krzewów, organizacji I Dni Szopienic, wystawy fotograficznej ,,Szopienice wczoraj i dziś i wydania 16 pocztówek z Szopienic-Roździenia. Obecnym redaktorem naczelnym jest Zbigniew Al. Wieczorek.

Wśród placówek kultury, które nie zaniechały działa1ności po 1989 roku są m.in. Miejski Dom Kultury ,,Szopienice” przy ul. Hallera, w którym ma swą siedzibę muzeum folklorystyczne (Regionalny Ośrodek Folkloru) i Śląskie Stowarzyszenie Miłośników Folkloru, Tradycji i Zwyczajów Regiona1nych, organizator Przeglądu Zespołów Obrzędowych pn. ,,Śląski kalendarz obrzędowy” oraz filie Miejskiej Biblioteki Pu­blicznej w Dąbrówce Małej, Roździeniu, Szopienicach, Janowie, Giszowcu i Burowcu.

Warto również odnotować kilka nazwisk wybitnych obywateli urodzonych w Janowie, Roździeniu i Szopienicach, w tym znanych artystów: Kazimierza Kutza (ur. w 1929) reżysera filmowego i teatral­nego, senatora RP od 1997r.; Hilarego Krzysztofiaka (1926-1979) malarza, scenografa i pisarza; Hen­ryka Bereskę (1926-2005) tłumacza literatury polskiej na język niemiecki; Zygmunta Magnera (1937-2011) malarza, prof. warszawskiej ASP; Teofila Ociepkę (1891-1978) i Pawła Wróbla (1913‑1984) malarzy nieprofesjonalnych; dr Emanuela Wilczoka (1917-1992) historyka przemysłu cynkowego Dorotę Simonides (1928) etnografa folklorystę prof. Uniwersytetu Opolskiego, senatora RP od 1989 roku, bp Piotr Libera (1951) biskup diecezjalny płocki od 2007.